عطسه یکنوع مکانیزم دفاعی می‌باشد که جهت دفع مواد محرک محیط داخل بینی انجام می‌شود، این مواد محرک ممکن است داخلی یا خارجی باشند.

مفاهیم کلی

وجود یک شی خارجی و خصوصا نرم و سبک ، سریعا موجب ایجاد عطسه می‌گردد تا مواد خارجی ، از بینی خارج شود. داخل حفرات بینی بوسیله بافت پوششی دربرگرفته شده که شامل مژه ، سلولهای بویایی و سلولهای محافظ می‌باشند. اما قبل اینکه شی خارجی بتواند مژه‌ها را به حرکت وادار کند، این شی به غشای مخاطی روی لایه پوششی برخورد می‌کند و همین باعث تحریک سلولهای عصبی واقع در بافت پوششی می‌شوند و پیام به هیپوتالاموس مغز رفته و موجب تشخیص یک بوی خاص می‌شود. اما چگونه عطسه اتفاق می‌افتد؟ برای ایجاد عطسه ، نیاز به حرکت در آوردن مژه‌های سطح پوشش بینی است در واقع ، عطسه بیشتر تحت کنترل حس لامسه است تا چشایی.

رفلکس عطسه

رفلکس عطسه بسیار شبیه رفکلس سرفه است به استثنای اینکه به جای مجاری تنفسی تحتانی مربوط به مجاری بینی است. استیمولوس ایجاد کننده رفلکس عطسه تحریک در مجاری بینی است و ایمپالسهای مرکز رو از طریق عصب پنجم به پیاز مغز تیره می‌روند که در آنجا رفلکس عطسه تحریک می‌شود. به این ترتیب مقدار زیادی هوا به سرعت از طریق بینی عبور می‌کند و به این ترتیب به پاک کردن مجاری بینی از مواد خارجی کمک می‌کند.

زمانی که عطسه روی می‌دهد قفسه سینه شدیدا منقبض می‌شود. در همان زمان جعبه صدا بسته می‌شود بطوری که تا قبل از باز شدن جعبه صدا ، هوا با فشار زیادی در پشت آن جمع می‌شود این حالت انفجاری هوا مقدار زیادی از بلغم و مواد دیگری مانند میکروبهایی را که در بینی جمع شده‌اند را پاک می‌کند و آن را با فشار خارج می‌سازد. این واقعیت که سرفه و عطسه باعث گسترش بیماری می‌شوند حقیقتی انکار ناپذیر است و به کودکان باید آموخت که در موقع عطسه دستمال جلوی دهان و بینی خود بگیرند.

عطسه و نور

مکانیزم ایجاد عطسه بین همه مردم جهان یکسان نیست بطوری که تنها 25 درصد مردم جهان هنگام نگاه به خورشید یا روشنایی زیاد ، عطسه می‌کنند که این عکس‌العمل را عکس‌العمل عطسه آور نسبت به نور گویند. دانشمندان در این مورد نظریات مختلفی دارند. بر اساس یکی از معروفترین نظریه‌ها ، عصب جمجمه‌ای عامل عطسه ، با طریقی عصب بینایی (Optic) مرتبط است. زمانی که عصب بینایی به شدت تحریک شد، منقبض می‌شود. و این فرایند بر عصب جمجمه‌ای عطسه اثر گذاشته و موجب عطسه کردن می‌گردد.

برخی محققان عقیده دارند افرادی که آلرژی دارند استعداد بیشتری نسبت به عطسه در مقابل نور دارند. در یک بررسی وقتی آلرژی آنها درمان شد، عطسه آنها در مقابل نور کاسته می‌شود. نظریه دیگر ، حاکی از آن است که نور ، عصبهای صورت را تحریک و در پی آن مخاط غشای بینی تحریک شده و عطسه اتفاق می‌افتد. در آخر ، اگر چه هر کس به درستی نمی‌داند نور خورشید چرا سبب عطسه می‌شود ولی به نظر می‌رسد این حالت بدون هیچ سود و زیانی برای فرد باشد.

عطسه و فشار آن

به علت فشار بالای عطسه در پرتاب کردن ذرات از بینی جلوگیری از آن در برخی موارد به پارگی برخی عروق در سر یا گردن می‌انجامد و اگر شدت عطسه خیلی بالا باشد ممکن است یک دنده انسان را بشکند.

عطسه و تعداد آن

چنانچه تعداد عطسه در حد متعادل باشد، نیازی به پیشگیری از آن نیست و باید بدن را در کاربرد دستگاه دفاعی خود آزاد گذاشت . اما در صورتی که تعداد بالای عطسه باعث آزار فرد گردد باید با داروهای ضد حساسیت آن را درمان کرد چرا که یکی از علایم حاصل از آلرژی ، عطسه می‌باشد. عطسه‌های پیاپی و پشت سر هم معمولا نشانه وجود آلرژی است اما تک عطسه معمولا نشانه سرماخوردگی است. به علاوه در سرماخوردگی به ترشحات بینی ، زرد رنگ است، در صورتی که در آلرژی ترشحات بینی ، بی‌رنگ و رقیق می‌باشد.

حدیث و دعا در رابطه با عطسه

به نقل از خدمتکار حضرت حجت "عج" آمدده است که آنحضرت به ایشان فرمود: "آیا تو را در مورد عطسه کردن بشارت بدهم؟" گفتم: آری. فرمود: "عطسه علامت امان از مرگ تا سه روز است". نیز در روایات آمده است بعد از عطسه ، انگشت روی بینی گذاشته و دعای زیر را بخوانید: الحمد...رب العمالمین علی کل حال انی امنت برتکم فاسمعون الحمدالله رب العالمین.

خرافات و عطسه

مردم مختلف در حدود عطسه ، عقاید مختلفی دارند. برخی ، به محض عطسه فال حافظ یا استخاره قرآن را انجام می‌دهند. برخیها لفظا می‌گویند صبر آمد و کار خود را متوقف می‌کنند و اگر موقع بیرون رفتن باشد، حتی ممکن است به خانه برگردند. یا کفشهای خود را نگه به لنگه بپوشند، یا در کفشهای خود نمک بریزند اما همه این اعمال به خاطر چیست؟ به این خاطر است که مردم در مورد عطسه خاطره چندان خوشی ندارند.

مثلا آیا شنیده‌اند کسی در هنگام عبور از خیابان عطسه کرد و همین موجب تصادف او گردید، یا اینکه آیا برایتان اتفاق افتاده وقتی دستتان چایی است عطسه کرده و چایی رویتان و موجب سوختن شما شود. اینها و هزاران مورد دیگر ، از جمله مواردی هستند که اکثر مردم به عطسه و نتایج آن ، به دید منفی نگاه کنند و عطسه بیشتر از آنکه آرامش دهنده و به عنوان یک سیستم دفاعی بدن باشد بلای جان بشر می‌شود.

چشم انداز حبث

با در نظر گرفتن نتایج علمی کنونی در صدد مکانیسمهای دفاعی بدن و از آن جمله عطسه ، اعتقاد به خرافات مساله واهی به نظر می‌رسد اما این عقیده حتی در بین افراد با تحصیلات بالا ، نیز وجود دارد. اما احتمال این می‌رود که در آینده از اعتقاداتی همچون وقت‌گیر و دست و پا گیر ، کاسته شود و جای خود را به توجیهات علمی بدهد.

برگرفته از : دانشنامه رشد

آشنایی

آنفلوانزای بسیار بیماریزای پرندگان HPAI) Highly Pathogenic Avian Influenza) بوسیله ویروس آنفلوانزایA تیپ H5 N1 و H7 و احتمالا سایر موارد در جمعیت حیوانات بخصوص ماکیان ایجاد می‌گردد و می‌تواند به انسان منتقل شود. این ویروس می‌تواند انسان را آلوده کرده و موجب بیماری شدید با میزان مرگ بالا گردد. و حتی این توانایی را دارد که خود را با انسان تطبیق داده و به عنوان یک عامل بالقوه بیماریزا برای انسان مطرح گردد و یا با سایر ویروسهای آنفلوانزای انسانی ترکیب شده وموجب پدیدار شدن یک عامل بیماریزا با توانایی ایجاد پاند می‌شود، چون در این صورت انتقال آن خیلی سریعتر صورت می‌گیرد.

مناطق شیوع آنفلوانزای مرغی

در ایران هنوز آنفلوانزای A/H5 و A/H7 به عنوان یک عامل بیماریزا در انسان یا جمعیت حیوانات ثبت و گزارش نشده است.
این بیماری بیشتر در مناطقی مانند ویتنام ، چین ، لائوس ، تایلند ، کمبوجیه ، اندونزی ، کره ، ژاپن ، هنگ کنگ ، سنگاپور و پاکستان فراگیر شده است.

علایم بیماری در انسان

هر بیمار تب‌دار (بیش از 38 درجه سانتیگراد) به همراه حداقل یکی از علایم سرفه ، گلودرد ، تنگی نفس ، کونژنکتیویت به شرطی که یکی از شرایط تماس زیر را داشته باشد مشکوک به آنفلوانزای مرغی می‌باشد.

• سابقه تماس در 7 روز قبل از شروع علایم با یکی از موارد زیر
• پرندگان به خصوص مرغ که به دلیل یک بیماری مرده باشد.
• یک مورد تایید شده آنفلوانزای A/H7 و A/H5 که در مرحله واگیرداری بیماری بوده است.
• سطوح و یا محیط آلوده به آنفلوانزای پرندگان.
• سابقه کار در آزمایشگاهی که نمونه‌های انسانی یا حیوانی مشکوک به آلودگی آنفلوانزای پرندگان داشته‌اند در طی 7 روز قبل از شروع علایم.
• وجود یک تست آزمایشگاهی مثبت آنفلوانزای A که نتواند نوع ویروس را مشخص کند.
• همچنین بیماری که به دلیل بیماری حاد تنفسی با علت نامشخص فوت کرده است و در صورتیکه یکی از شرایط زیر را دارا باشد مشکوک به ابتلا به آنفلوانزای مرغی می‌باشد.
• اقامت در مناطقی که موارد مشکوک یا تایید شده آلودگی با آنفلوانزای پرندگان گزارش شده است.
• وجود سابقه تماس در طی 7 روز قبل از شروع علایم با یک مورد تایید شده انسانی آنفلوانزای A/H5 که درمرحله واگیرداری بیماری بوده است.

طریقه انتقال بیماری

این بیماری معمولا از پرندگان مبتلا به انسان منتقل می‌شود. هیچگونه شواهدی که نشان دهد بیماری از انسان به انسان منتقل می‌شود وجود ندارد و افراد محدودی که مبتلا شده‌اند تماس مستقیم با پرندگان مبتلا داشته‌اند. انتقال از طریق تماس (کمتر از 1متر) با ماکیان مرده یا زنده ، پرندگان وحشی یا خوک مبتلا که میزبان اصلی این ویروس هستند، صورت می گیرد. البته احتمال انتقال از طریق تماس (لمس کردن یا فاصله شنیدن صحبت معمولی) با مورد انسانی آلوده به آنفلوانزای A/H5 نیز وجود دارد.

دوره نهفته و واگیر بیماری

دوره کمون یا نهفته این بیماری حدود 7 روز می‌باشد. و از یک روز قبل از شروع علایم تا 7 روز بعد از آن بیماری می‌تواند مسری باشد.

افراد در معرض خطر

• مشاغلی که به هر نوعی با میزبان اصلی این بیماری (پرندگان وحشی ، ماکیان زنده یا مرده و یا خوک) و یا فراورده‌ها و یا مدفوع و محل زندگی آنها سروکار دارند.
• افرادی که در آزمایشگاههایی که نمونه‌ها برای ویروس‌های آنفلوانزای A/H5 و A/H7 بررسی می‌شوند، فعالیت دارند.
• کارکنان مراقبتهای بهداشتی
• افراد ساکن در مناطقی که مرگ ماکیان خانگی وپرندگان وحشی بیش از حد مورد انتظار اتفاق افتاده است.
• سابقه مسافرت در 7 روز گذشته به مناطقی که طغیان آنفلوانزای A درجمعیت حیوانی گزارش شده به همراه حداقل یکی از موارد زیر
  • تماس کمتر از 1 متر با ماکیان مبتلا
  • مراجعه به محلی که ماکیان و یا خوک مبتلا در 6 هفته قبل وجود داشته اند.
  • تماس با یک مورد انسانی مبتلا به آنفلوانزای A/H5
  • تماس با یک شخص مبتلا به بیماری حاد تنفسی با علت نامشخص که بعدا منجر به مرگ وی شده است.

پیشگیری

مراقبت افراد بر اساس بروز موارد آنفلوانزا در پرندگان و به خصوص مرغداریها و افرادی که از مناطق فعال بیماری در پرندگان مراجعت کرده‌اند، انجام می‌پذیرد. و اقدامات لازم در هنگام بروز آنفلوانزای پرندگان برای افراد در معرض خطر شامل موارد زیر می‌باشد:

• پس از تایید اولین مورد آلودگی ماکیان کشور به A/H5 در صورت بروز مورد مشکوک به آنفلوانزا در مرغداری داروی ضد ویروسی Oseltamivir به میزان 75 میلی گرم روزانه برای کارکنان مرغداری و افراد شاغل در آن شروع میگردد و در صورت تایید وجود H5 دارو حداقل برای 7 روز یا تا زمانی که افراد در تماس با ماکیان عفونی در مرغداری مزبور و مرغداریهای با شعاع یک کیلومتر با سطوح و محیط آلوده هستند تجویز می‌گردد.

• ضمنا در صورت تایید وجود H5 در اولین فرصت نسبت به واکسیناسیون این افراد و شاغلین در مرغداری‌های تا شعاع پنج کیلومتری بر علیه آنفلوانزای انسانی نیز اقدام می‌گردد. به علاوه استفاده از وسایل ایمنی شامل دستکش، روپوش و چکمه و ماسک در افراد در معرض خطر الزامی است.

• در سطح پیشگیری برای عموم مردم ، رعایت نکات بهداشتی ، رعایت بهداشت دستها که شستشوی دست با آب و صابون مهمترین اقدام است، همچنین چون این ویروسها بوسیله گرما از بین می‌روند، پختن کامل فراورده‌های بدست آمده از ماکیان شامل گوشت ، تخم مرغ و غیره و جلوگیری از مصرف نیم پز آنها کافی می‌باشد.

• در مورد مسافرت به مناطق فراگیر بیماری منعی وجود ندارد و فقط توصیه می‌شود از مراجعه به مراکز آلوده خودداری کنند و بهداشت غذایی را رعایت کنند.

ارزیابی موارد مشکوک

یک نمونه از مجرای تنفسی برای موارد مشکوک گرفته شده و برای آنفلوانزای A به روش PCR بررسی می‌شود. همچنین دو نمونه سرم در مرحله حاد (هفته اول شروع بیماری) و مرحله نقاهت (بعد از 3 هفته از شروع بیماری) جهت بررسی آنتی‌بادی آنفلوانزای پرندگان تهیه می‌شود.

تشخیص

تعریف مورد قطعی مبتلا به آنفولانزای A/H7 و A/H5 بوسیله یکی از آزمایشات زیر صورت می‌گیرد.

1. نتیجه کشت مثبت
2. PCR مثبت
3. آنتی‌بادی آنفلوانزای A/H5 یا A/H7 مثبت به روش ایمینوفلئورسانت
4. چهار برابر افزایش سطح آنتی‌بادی اختصاصی آنفلوانزای A/H5 یا A/H7 در دو نمونه سرم.

برگرفته از : دانشنامه رشد